Brede welvaart in de provincie Groningen

In het kort

• Het gaat in de provincie Groningen op veel vlakken beter dan enkele jaren geleden. Toch blijft het niveau van de brede welvaart in Groningen voor het merendeel van de thema’s achter op het landelijk gemiddelde.
• Economisch gezien is er vooruitgang. Het inkomen stijgt, de arbeidsparticipatie neemt toe, de werkloosheid daalt en meer mensen behalen minimaal een startkwalificatie. Toch loopt Groningen nauwelijks in op het landelijk gemiddelde.
• Op sociaal vlak is een negatieve trend zichtbaar en raakt Groningen verder achterop. Mensen hebben gemiddeld minder contact met bekenden, de eenzaamheid neemt toe, en het vertrouwen in instituties ligt beneden het Nederlands gemiddelde.
• Groningen kent relatief veel kwetsbare inwoners, vaak met een lagere sociaaleconomische achtergrond. Zij lopen een groter risico op een opeenstapeling van financiële, gezondheids- en sociale problemen.
• De brede welvaart is ook ruimtelijk ongelijk verdeeld. De oostelijke gemeenten scoren lager op brede welvaart dan westelijk gelegen gemeenten.
• Op basis van de Brede Welvaart Monitor 2024/2025, signaleren we vijf uitdagingen voor de brede welvaart van Groningen:
  (1) bereikbaarheid als voorwaarde voor kansengelijkheid, met vooral knelpunten in het landelijk gebied;
  (2) het verkleinen van gezondheidsverschillen door het versterken van bestaanszekerheid;
  (3) herstel en behoud van (politiek) vertrouwen in de overheid;
  (4) demografische veranderingen die druk zetten op zorg en wonen; en
  (5) het versterken en verduurzamen van woningen en de leefomgeving.

Het brede-welvaartswiel provincie Groningen

Het brede-welvaartswiel geeft in één oogopslag inzicht in de ontwikkeling en het niveau van de brede welvaart: Groningen ontwikkelt zich naar een hoger niveau van brede welvaart, maar blijft achter op het landelijk gemiddelde. We zien overwegend positieve ontwikkelingen op economisch vlak en iets vaker een dalende trend op sociaal gebied.

De onderdelen van brede welvaart staan niet op zichzelf, het is van belang om de verbanden ertussen te zien. Dat kan middels het brede-welvaartswiel: door thema’s en indicatoren met elkaar te vergelijken kunnen sterke en zwakke punten naar voren komen. Het brede-welvaartswiel helpt om de juiste vragen te stellen. Op welke thema’s scoort Groningen gunstig ten opzichte van het landelijk gemiddelde, en op welke thema’s minder gunstig? Hoe is de ontwikkeling over de tijd heen? Weten we waardoor deze score is ontstaan en hebben we – als provincie of regio – invloed op de oorzaak?

Hoe lees ik het wiel?
Aan de buitenkant staan de acht thema’s van brede welvaart, daarbinnen wordt de volledige set aan indicatoren getoond die wordt gebruikt in onze Monitor Brede Welvaart Groningen. De binnenste cirkel van het wiel toont voor elke indicator de ontwikkeling over de jaren heen. De buitenste cirkel geeft weer hoe de provincie scoort in vergelijking met het Nederlands gemiddelde.

Indicatoren met een bovengemiddeld niveau van brede welvaart, of een ontwikkeling daar naartoe, kleuren blauw. Indicatoren met een benedengemiddeld niveau van brede welvaart, of een ontwikkeling daar naartoe, kleuren oranje. Wanneer de ontwikkeling niet significant verschilt ten opzichte van eerdere jaren of ten opzichte van het landelijk gemiddelde, kleurt de indicator grijs. Het is niet voor alle indicatoren mogelijk om een vergelijking te maken met eerdere jaren of met het Nederlands gemiddelde. In die gevallen is het vak wit gekleurd.

De trend: welke kant gaat het op in Groningen?

Brede welvaart in Groningen laat een stijgende lijn zien. In alle gemeenten zijn meer positieve dan negatieve ontwikkelingen.

Het gaat overwegend de goede kant op
De brede welvaart in Groningen ontwikkelt zich overwegend positief. Voor alle Groningse gemeenten geldt dat meer dan de helft van de indicatoren een beweging richting hogere brede welvaart laat zien. Er zijn meer positieve dan negatieve ontwikkelingen.

De ontwikkeling op economisch vlak positiever dan op sociaal vlak
Daarnaast zien we verschil tussen de ontwikkeling van economische en sociale aspecten van brede welvaart. Economisch gezien is er vooruitgang (thema’s Materiële welvaart en Arbeid en vrije tijd). Hoewel Groningen nauwelijks inloopt op het landelijk gemiddelde, stijgt het inkomen, neemt de arbeidsparticipatie toe, daalt de werkloosheid en behalen steeds meer mensen minimaal een startkwalificatie.

Op sociaal vlak (thema’s Welzijn, Gezondheid, Wonen, Samenleving en Veiligheid) zien we wat vaker een negatieve trend en raakt Groningen verder achterop. Zo hebben mensen gemiddeld minder contact met familie, vrienden en kennissen, neemt de (ernstige) eenzaamheid toe, kampen er meer inwoners met gezondheidsproblemen en is het vertrouwen in instituties benden het Nederlands gemiddelde.

Het niveau: hoe scoort Groningen ten opzichte van het landelijk gemiddelde?

Ondanks de positieve trend blijft de brede welvaart in heel Groningen achter ten opzichte van het landelijke gemiddelde. De brede welvaart in Groningen is daarnaast ongelijk verdeeld; bepaalde groepen inwoners en regio’s ervaren structureel lagere brede welvaart.

Het niveau van de brede welvaart blijft achter op het landelijk gemiddelde
Ondanks de positieve trend blijft het niveau van de brede welvaart in Groningen voor het merendeel van de indicatoren achter op het landelijk gemiddelde. Dit kan komen doordat de oorspronkelijke afstand tot het gemiddelde al groot was, of doordat het landelijk gemiddelde tegelijkertijd ook omhoog beweegt.

De verdeling: hoe is de brede welvaart verdeeld over Groningen?

Brede welvaart ongelijk verdeeld over (groepen) inwoners
Tevens zien we dat de brede welvaart niet voor iedereen stijgt of positief wordt ervaren. Zo kent Groningen relatief veel kwetsbare inwoners, vaak met een lagere sociaaleconomische achtergrond. Zij lopen een groter risico op een opeenstapeling van financiële, gezondheids- en sociale problemen. Ook de brede welvaart van jongvolwassenen (18 tot en met 34 jaar) blijft achter. Zij zijn structureel minder tevreden met hun leven dan mensen uit oudere leeftijdsgroepen. Behalve algemene tevredenheid met het leven gaat het met jongvolwassenen ook minder goed qua materiële welvaart, wonen en samenleving. Zij hebben vaker problemen met rondkomen en met het vinden van geschikte en betaalbare woonruimte. Verder nemen eenzaamheid, stress en mentale problemen de laatste jaren toe onder jongeren en jongvolwassenen, meer dan bij oudere leeftijdsgroepen. In Groningen is deze problematiek extra gelaagd door de gevolgen van de aardbevingsproblematiek, die doorwerkt in de leefwereld van kinderen en jongeren. Dat het minder goed gaat met jongeren en jongvolwassenen wordt ook gezien door oudere leeftijdsgroepen. Groningers maken zich zorgen over het toekomstperspectief van jongeren en jongvolwassenen.

Brede welvaart ongelijk verdeeld tussen de gemeenten
De oostelijke gemeenten scoren beduidend lager dan de westelijk gelegen gemeenten. Vooral de gemeenten Pekela en Oldambt vallen op in negatieve zin. Nog geen derde van de indicatoren scoren hier boven het provinciale gemiddelde. In deze regio speelt een combinatie van sociaal-maatschappelijke en economische problemen, zoals (intergenerationele) armoede, huisvestingsdruk, lagere werkgelegenheid en beperkte toegang tot en bereikbaarheid van voorzieningen. Daartegenover staat de gemeente Westerkwartier , waar het relatief goed gaat. Hier scoort driekwart van de indicatoren boven het provinciaal gemiddelde. De gemeente Groningen neemt een zeer gemiddelde positie in met 47% van de indicatoren boven het provinciale gemiddelde.

Zie voor meer informatie over de brede welvaart in de Groningse gemeenten, onze gemeente-pagina’s.

Vijf uitdagingen voor Groningen

We belichten vijf uitdagingen die in het bijzonder opvallen in Groningen. Ze hangen nauw met elkaar samen en sluiten aan bij de regionale verschillen in brede welvaart en de verschillen tussen groepen die we hierboven benoemen.

1. Bereikbaarheid als voorwaarde voor kansengelijkheid
Bereikbaarheid is niet alleen een praktische kwestie, maar ook een essentiële voorwaarde voor een gelijke en inclusieve samenleving. Groningers zijn gewend, en vaak bereid, om grotere afstanden af te leggen om voorzieningen te bereiken, maar de bereikbaarheid varieert tussen gebieden en tussen verschillende groepen mensen. In landelijke gebieden kan de afstand tot basisvoorzieningen, zoals een supermarkt, huisarts of het werk, een uitdaging vormen. Vooral voor mensen zonder auto. Het verdwijnen van lokale voorzieningen en de verschraling van openbaar vervoer verergeren deze problemen. Vooral ouderen, jongeren en mensen met een lagere sociaaleconomische achtergrond hebben hier last van. Voor deze groepen kan een beperkte bereikbaarheid leiden tot moeilijkheden in het verkrijgen van (toegang tot) zorg, onderwijs, werk en het onderhouden van sociale contacten. Zo hebben jongeren in landelijke gebieden minder kansen om passend onderwijs te volgen, of werkervaring op te doen, in hun eigen regio. Beperkte bereikbaarheid kan daarom sociale en economische kansenongelijkheid tussen groepen vergroten.

2. Gezondheidsverschillen verkleinen kan niet zonder het versterken van de bestaanszekerheid
Sociaaleconomische omstandigheden spelen een belangrijke rol in de gezondheidsverschillen in Groningen. Er is een sterke wisselwerking tussen het inkomen van inwoners en hun (ervaren) gezondheid. Mensen met een lager inkomen en beperkte opleidingskansen ervaren niet alleen vaker een slechtere gezondheid, maar leven gemiddeld ook korter en hebben vaker te maken met chronische aandoeningen. Financiële onzekerheid is een belangrijke veroorzaker van chronische stress, wat kan leiden tot psychische klachten zoals angst, depressie en burn-out. Dergelijke gezondheidsproblemen maken het moeilijker om deel te nemen aan de samenleving of om werk te vinden, wat de kwetsbaarheid van mensen kan versterken. Hierdoor kunnen armoede en gezondheidsproblemen elkaar wederzijds beïnvloeden en in stand houden. Leven in armoede kan ook gevolgen hebben voor de fysieke gezondheid. Gezond eten en voldoende beweging zijn voor mensen met een lager inkomen minder toegankelijk. Gezondere voeding is duurder dan ongezondere voeding en daardoor voor huishoudens die moeten rondkomen op of rond het sociaal minimum vaak moeilijk betaalbaar. Daarnaast vallen sportfaciliteiten buiten het budget van veel huishoudens met een laag inkomen. Een gebrek aan beweging gecombineerd met veel stress leidt tot een hoger risico op overgewicht, diabetes en hart- en vaatziekten. Bovendien wonen mensen met een lager inkomen vaker in een ongezondere woning en/of woonomgeving met problemen als vocht, luchtvervuiling en geluidsoverlast, wat verdere gezondheidsproblemen in de hand werkt. In Groningen zijn deze problemen extra zichtbaar in gebieden zoals de voormalige Veenkoloniën en Noordoost Groningen, waar intergenerationele armoede een hardnekkig probleem vormt. De beperkte economische dynamiek in deze regio’s zorgt voor minder kansen op scholing en werk, waardoor de economische achterstand van generatie op generatie wordt doorgegeven.

3. Herstel van vertrouwen belangrijkste opgave
Veel Groningers voelen zich niet of nauwelijks vertegenwoordigd door de landelijke politiek. Zij ervaren dat hun stem minder wordt gehoord en hun belangen onvoldoende worden meegewogen in politieke besluitvorming. In Groningen is de kloof tussen de regio en Den Haag extra zichtbaar door de moeizame en trage erkenning en afhandeling van de aardbevingsschade. Daarnaast versterken landelijke kwesties, zoals de wooncrisis, de toeslagenaffaire en klimaat- en immigratievraagstukken, het gevoel van een overheid die ver weg staat van de realiteit. Dit gevoel van niet gehoord worden ondermijnt niet alleen het vertrouwen in overheid en politiek, maar draagt ook bij aan maatschappelijk onbehagen en beïnvloedt sociale verhoudingen. Verschillen tussen groepen in de samenleving worden groter en de tolerantie voor andere denkbeelden neemt af. Het herstellen van vertrouwen in de overheid is een belangrijke opgave voor de komende jaren. Het gaat hierbij niet alleen om het snel en efficiënt herstellen van schade, maar ook om het bieden van perspectief voor de lange termijn. Herstel van vertrouwen vraagt bovendien om erkenning van de specifieke regionale uitdagingen. Pas wanneer Groningers het gevoel hebben dat hun stem echt wordt gehoord, kan het vertrouwen in de overheid hersteld worden.

4. Demografische veranderingen zorgen voor uitdagingen op het gebied van zorg en wonen
De bevolkingssamenstelling in Groningen verandert gestaag. De vergrijzing neemt toe, terwijl het aandeel jongeren afneemt. In Groningen is de vergrijzing van de bevolking omvangrijker dan gemiddeld in Nederland en dit heeft grote impact op belangrijke aspecten van brede welvaart, zoals op het gebied van wonen en zorg. Voor de formele zorgsector is de (dubbele) vergrijzing problematisch. Het toenemende aantal ouderen leidt tot een grote vraag naar zorg, terwijl het aantal zorgmedewerkers afneemt. In Groningen is de gezondheidszorg de grootste sector, goed voor ruim één op de vijf banen. De gemiddelde leeftijd van werknemers in deze sector is relatief hoog, wat tot capaciteitsproblemen zal leiden. Dit zet de beschikbaarheid en toegankelijkheid van zorg onder druk en vergroot de afhankelijkheid van mantelzorg, waarvan het potentieel eveneens afneemt. Keuzes over prioriteiten in de zorg worden steeds urgenter en hangen ook samen met het woningvraagstuk. Hoe en waar zorg wordt geleverd hangt namelijk in grote mate samen met hoe en waar mensen wonen. Mensen wonen steeds vaker en langer zelfstandig thuis, maar het bieden van hulp en ondersteuning (zoals bijvoorbeeld thuiszorg) verspreid over verschillende dorpen vormt steeds vaker een uitdaging voor zorgaanbieders. De demografische veranderingen hebben ook grote gevolgen voor de woningmarkt. Er is een tekort aan woningen en de doorstroming hapert, mede door de sterk stijgende koop- en huurprijzen. Daarnaast sluit de woningvoorraad onvoldoende aan op de huidige en toekomstige vraag (meer seniorenwoningen en kleinere eenpersoonswoningen). Deze mismatch tussen vraag en aanbod belemmert met name ouderen, starters en jongvolwassenen in hun zoektocht naar een geschikte en betaalbare woning.

5.Versterken en verduurzamen: een complexe uitdaging voor Groningen
In Groningen worden aanzienlijke ruimtelijke veranderingen verwacht, zowel door de versterkings- en hersteloperatie als de energietransitie (zoals aanleg van wind- en zonneparken). Deze veranderingen hebben invloed op de fysieke leefomgeving en de leefbaarheid in dorpen en wijken. Zo worden investeringen in hernieuwbare energie vaak gezien als een economische kans voor de regio, maar het blijkt dat er vaak weinig betrokkenheid en enthousiasme is onder lokale bewoners. Zo blijkt dat dit soort industrie (bijvoorbeeld wind- of zonneparken) de beleving van het unieke weidse Groninger landschap aantast.

De combinatie van de versterkingsoperatie en verduurzaming van de woningvoorraad maakt de energietransitie in Groningen uniek. Het integreren van beide processen is complex, omdat zaken zoals subsidieaanvragen voor verduurzaming en de versterkingsoperatie nog niet goed op elkaar aansluiten. Het is van groot belang dat bij de versterkings- en verduurzamingsprocessen zowel het landschap als de bebouwing van Groningen centraal staan, zodat monumentale panden, karakteristieke dorpsgezichten en het herkenbare Groningse landschap behouden blijven. Niet alleen voor het behoud van cultureel erfgoed, maar ook voor de identiteit en verbinding in de Groninger kernen.

De uitdagingen van de energietransitie raken iedereen. Het is essentieel om deze niet alleen als een milieu- en technologische kwestie te benaderen, maar ook als een sociaal vraagstuk. In Groningen wordt gemiddeld meer gas verbruikt dan in de rest van Nederland, deels door de relatief grotere (en vaak vrijstaande) woningen. Dit maakt de energietransitie extra lastig voor huishoudens met een lager inkomen. Voor hen is het moeilijker om de energiekosten te dragen en te investeren in verduurzaming, wat het risico op energiearmoede vergroot. In alle Groningse gemeenten ligt het aandeel huishoudens dat te maken heeft met energiearmoede boven het nationale gemiddelde. Om de energietransitie eerlijk en haalbaar te maken, is het cruciaal om de impact op verschillende doelgroepen te overwegen. Alleen op deze manier kunnen negatieve gevolgen voor bestaanszekerheid en sociale ongelijkheid worden voorkomen.

Blik op de toekomst

Een deel van de Groningers maakt zich zorgen over de toekomst. De meeste zorgen gaan over gezondheid en zorg, hoe mensen met elkaar omgaan en de woningmarkt. Brede welvaart gaat ook over de toekomst. Het betekent niet alleen kijken naar de huidige situatie, maar ook nadenken over hoe we in de toekomst willen leven. Het is belangrijk ons bewust te zijn van de langetermijneffecten van de keuzes die we nu maken. Door vooruit te kijken, kunnen we keuzes maken die op de lange termijn de grootste kans op brede welvaart bieden.

Vooral zorgen over de toekomst voor de wereld, voor Nederland en voor de jeugd
We vroegen inwoners van Groningen via het Groninger Panel of ze de toekomst vooral zonnig tegemoet zien, of dat zij zich vooral zorgen maken. Over de eigen toekomst denkt men het vaakst zonnig en maakt men zich relatief minder zorgen. In lijn met voorgaande jaren maken Groningers zich wel grote zorgen over de toekomst van de jeugd; bijna zes op de tien inwoners geeft aan zich zorgen te maken en slechts 6% ziet de toekomst van de jeugd zonnig in.

Over de provincie maken twee keer zoveel mensen zich zorgen dan over de eigen wijk of buurt. Maar inwoners maken zich vooral zorgen over de toekomst van Nederland en de wereld. Ruim drie kwart (77%) geeft aan zich vooral zorgen te maken om de toekomst van de wereld. Slechts 3% ziet de toekomst van de wereld zonnig in.

Groningers maken zich zorgen én zijn gelijktijdig hoopvol richting de toekomst
Steeds meer Groningers ervaren dat het de goede kant op gaat met de provincie. Het algemene sentiment, oftewel hoe het gaat met de provincie volgens inwoners, is overwegend positief en is de afgelopen twee jaar aanzienlijk gestegen. Tegelijkertijd zijn er ook zorgen over de toekomst. Groningers maken zich vooral zorgen over gezondheid en zorg, hoe mensen met elkaar omgaan en de woningmarkt. Daarnaast noemen ze een aantal kwesties die zeer specifiek voor de regio zijn, zoals de afhandeling van de gaswinning en aardbevingsschade, terwijl ook landelijke en mondiale kwesties zoals klimaatverandering, asiel en migratie of de oplopende inflatie Groningers zorgen baren. Deze zorgen raken het vertrouwen in de overheid en politiek en versterken polarisatie in de samenleving.

Groningers maken zich meer zorgen dan dat ze hoop hebben. Veel mensen geven daarnaast aan dat hoop niet altijd betekent dat ze optimistisch zijn. Ze vertellen dat er een sterke gemeenschap is en dat mensen bereid zijn elkaar te helpen, maar dat de zorgen over de toekomst blijven bestaan. Andere veelvoorkomende zorgen zijn het vertrouwen in de overheid, de situatie van jongeren, de stijgende kosten van levensonderhoud en migratie. Ook de toenemende polarisatie in de samenleving en criminaliteit worden vaak genoemd. Veel inwoners ervaren een verharding van de maatschappij, waarbij men minder naar elkaar omkijkt. Ze maken zich zorgen over jongeren, dat ze te weinig toekomstperspectief hebben. Ze maken zich zorgen over de bezuinigingen van het huidige kabinet, bang dat deze ten koste gaan van de toekomst. Het is duidelijk dat, hoewel er hoop is, de zorgen over de toekomst zwaar wegen.

Verschillen tussen groepen
Jongvolwassenen en 65-plussers zijn meer hoopvol over de woonomgeving en leefbaarheid dan de leeftijdsgroepen daar tussenin. Jongeren maken zich ook het meeste zorgen over de woningmarkt, terwijl 65-plussers zich het meeste zorgen maken over het thema ‘gezondheid en zorg’. Verder valt op dat jongvolwassenen weinig hoopvol zijn over de manier waarop mensen met elkaar omgaan en de afhandeling van de gaswinning – waar de overige leeftijdscategorieën hier nog wel redelijk hoopvol over zijn. Ook bestaanszekerheid is een thema waar de jongvolwassene zich veel meer zorgen om maakt en minder vaak hoopvol naar kijkt dan de rest. Kijken we naar verschillen tussen inkomenscategorieën, dan zien we direct dat er grote verschillen zijn tussen diverse onderwerpen. Groningers met een laag inkomen maken zich vaker zorgen over bestaanszekerheid en betaalbaarheid, de woningmarkt, en gezondheid en zorg. Zij geven ook veel vaker aan dat er geen onderwerpen zijn waar ze hoopvol over zijn. Tussen stad en platteland zien we over het algemeen alleen kleine verschillen. Wel wordt er vaker hoopvol gekeken naar de bereikbaarheid van dagelijkse voorzieningen voor wie stedelijk woont en wordt er optimistischer gekeken naar de woonomgeving en leefbaarheid op het platteland.