Samenleving

Samenleving

Voor de brede welvaart is het belangrijk dat iedereen kan deelnemen aan de samenleving. Het thema samenleving zegt iets over de mate waarin mensen zich thuis voelen in een gemeenschap. Enerzijds gaat het over de relaties die mensen onderling met elkaar onderhouden. De aanwezigheid van goede sociale contacten in de directe en indirecte omgeving draagt sterk bij aan de gevoelens van verbondenheid en sociale samenhang. Het netwerk van familie, vrienden en buren kan ook een vangnet zijn voor mensen wanneer het minder goed gaat. Anderzijds gaat het over de relaties die mensen hebben met maatschappelijke instellingen en de (lokale) overheid. Voor een sterke samenhang in de maatschappij zijn beide relaties belangrijk.

De sociale samenhang in de samenleving is een moeilijk meetbaar thema. Naast de vier indicatoren die CBS in Regionale Monitor Brede Welvaart bespreekt voor het thema ’Samenleving’, hebben we ervoor gekozen ook sociale cohesie, eenzaamheid, mantelzorg en participatie in buurtactiviteiten mee te nemen als indicatoren voor maatschappelijke participatie.

In het kort

  • Alhoewel de sociale contacten met familie, vrienden en buren goed wordt beoordeeld in Groningen en vergelijkbaar is met het landelijk beeld, ligt het vertrouwen in anderen en instituties beneden het landelijk gemiddelde. Het vertrouwen van Groningers heeft een flinke knauw opgelopen door de aardbevingen als gevolg van de gaswinning. In onderzoek van Gronings Perspectief onder het Groninger Panel zien we een gemiddeld laag vertrouwen in instituties die zich bezighouden met de schadeafhandeling (IMG) en de versterkingsoperatie (NCG).
  • Het percentage ernstig eenzame volwassenen (11%) neemt in Groningen over de jaren heen geleidelijk toe en ligt op het landelijk gemiddelde. De impact van de coronapandemie lijkt kwetsbare groepen extra te raken; zo slaat de eenzaamheid vaker toe bij studenten (18+’ers met een studentinkomen) en mensen met een slechte gezondheid.
  • Ongeveer de helft van de Groningers doet vrijwilligerswerk, wat vergelijkbaar is met het landelijk gemiddelde. Twee derde van alle Groningers geeft aan dat zij het belangrijk vinden om inspraak en zeggenschap te hebben bij plannen voor hun dorp of wijk. De burgerparticipatie ligt gemiddeld iets hoger voor oudere leeftijdsgroepen en hoger opgeleiden.

Sociale contacten in de buurt

Mensen zijn gelukkiger en tevredener als ze vaker contact hebben met familie, vrienden en goede kennissen. Ook het contact met buren maakt verschil. Sociale contacten kunnen mensen ondersteunen in hun geluk, maar ook in hulp en ondersteuning bij gezondheidsproblemen, het versterken van hun weerbaarheid en verrijken van perspectieven, door het delen van ervaringen (Sociaal Planbureau Groningen, 2017). Wanneer mensen weinig sociale contacten in hun omgeving hebben, leidt dit vaker tot eenzaamheid (Winsemius et al., 2016 ).

Uit de Regionale Monitor Brede Welvaart blijkt dat in 2020 het aandeel inwoners van Groningen dat minimaal één keer per week digitaal of ‘live’ contact heeft op 70,9% ligt. Dit is iets lager dan gemiddeld in Nederland (71,2%) en Groningen staat hiermee op de laatste plek in de ranglijst. Tussen 2012 en 2020 is het aandeel mensen dat wekelijks één contactmoment heeft met familie, vrienden of buren in Groningen 70,9%. De sterkste daling is te zien van 2019 op 2020, een logisch gevolg van de geldende maatregelen tijdens de coronapandemie.

In de oostelijke gemeenten ligt het aantal mensen dat in ieder geval een keer per week contact heeft met familie, vrienden of buren het hoogst. In Midden-Groningen en de gemeente Groningen is dit het laagst van de provincie, wat waarschijnlijk komt doordat dit contact in stedelijk gebied vaak minder is.

Groninger panel positief over sociale contacten in de buurt

Het Groninger Panel is in 2020 gevraagd naar de tevredenheid met sociale contacten; Groningers waarderen hun sociale contacten gemiddeld met een 7. In de context van de coronapandemie is dit behoorlijk stabiel vergeleken met 2018, toen een gemiddeld cijfer van een 7,1 werd gegeven. Dat Groningers positief staan tegenover de sociale contacten en samenhang blijkt ook uit een aantal stellingen die we ze hebben voorgelegd. Vergeleken met 2018 zien we nauwelijks verschillen.

Zo voelt in 2018 meer dan 81% van de Groningers zich thuis in de eigen buurt, in 2020 geeft 79% van de inwoners dit aan. Ook ervaart 77% het als prettig hoe mensen in de buurt met elkaar omgaan, identiek met 2018. Dat er nauwelijks verschillen in deze percentages zijn midden in een coronajaar kan worden verklaard door de samenstelling. Wie in 2018 positief reageerde op de stelling ‘ik woon in een gezellig(e) dorp/wijk met veel saamhorigheid’ ziet nu veel vaker positieve effecten van ‘corona’ op saamhorigheid, onderlinge hulp of activiteiten dan Groningers die het in 2018 (helemaal) oneens waren met de stelling. Met andere woorden: de saamhorigheid is in coronatijd vooral toegenomen in dorpen en wijken waar al een goede saamhorigheidsbasis was (Sociaal Planbureau Groningen, 2021).

We zien een aantal duidelijke verschillen tussen groepen. De sociale contacten in de stad scoren gemiddeld lager dan op het platteland. Verder zijn jongeren duidelijk minder tevreden. Gezien het moment van vragen, is dit heel logisch. Oktober 2020 valt midden in de coronapandemie, waar jongeren in het bijzonder kampen met verminderde sociale contacten en gevoelens van eenzaamheid. Uit recent onderzoek blijkt dat 81% van de Groningers aangeeft dat de coronacrisis belangrijke gevolgen heeft voor het sociale leven en de sociale contacten. 1 op de 5 Groningers (20%) voelt zich door corona vaker eenzaam. Onder jongeren (18-34 jaar) voelt bijna een derde zich eenzaam (32%) en specifiek onder studenten is dit zelfs 46% (Sociaal Planbureau Groningen, 2021). Tussen de overige leeftijdscategorieën zijn de verschillen veel kleiner.

Eenzaamheid

Van alle volwassen Groningers voelt 47% zich in 2020 matig tot ernstig eenzaam, wat overeenkomt met het landelijk beeld. In 2012 lag dit aandeel nog op 38%. In Friesland (41%) en Drenthe (44%) voelen iets minder inwoners zich eenzaam. Sinds 2012 is het percentage (zeer) ernstig eenzame volwassenen in de provincie Groningen gestegen van 8% naar 11% in 2020. In Nederland voelde gemiddeld eveneens 11% van de volwassenen zich ernstig eenzaam in 2020. Eenzaamheid is van alle leeftijden, maar 75-plussers zijn het vaakst eenzaam.

Eenzaamheid wordt gedefinieerd als het subjectief ervaren van een onplezierig of ontoelaatbaar gemis aan (kwaliteit van) bepaalde relaties. Eenzaamheid is een van de factoren die bepaalt hoe inwoners de leefbaarheid van een gebied ervaren. Burencontact, maar ook sociale activiteiten als sporten, kunnen eenzaamheid verminderen.

Impact coronapandemie op eenzaamheid en sociale contacten

Er is landelijk en regionaal veel aandacht voor de effecten van de coronapandemie op de samenleving. In het rapport ‘Een jaar met corona’ constateert het SCP (2021b) dat ‘verschillen tussen groepen in de samenleving groter worden’ en vraagt het planbureau aandacht voor het toenemende risico op wrijving in de maatschappij door deze verschillen. Ook in Groningen zien we risico’s voor kwetsbare groepen in de regio. Uit recent onderzoek onder het Groninger Panel blijkt dat 81% van de Groningers aangeeft dat de coronacrisis belangrijke gevolgen heeft voor het sociale leven en de sociale contacten. 1 op de 5 Groningers (20%) voelt zich door corona vaker eenzaam (Sociaal Planbureau Groningen, 2021). Bij studenten (18+’ers met een studentinkomen) en mensen met een slechte gezondheid slaat de eenzaamheid meer dan twee keer zo vaak toe.

Van de mensen van 18 jaar en ouder die bij (groot)ouders, familie of verzorgers inwonen is 40% naar eigen zeggen eenzamer geworden door de coronacrisis. Dit percentage is opmerkelijk, omdat thuiswonenden in andere omstandigheden het minst vaak eenzaam zijn, in vergelijking met mensen in andere huishoudens (CBS-enquête Sociale samenhang & Welzijn, 2020). Alleenstaanden en alleenstaande ouders hadden voor de coronacrisis het vaakst sterke gevoelens van eenzaamheid (CBS, 2020). Ook bij deze huishoudens zijn de eenzaamheidsgevoelens nu meer dan gemiddeld toegenomen.

Kijken we naar leeftijdsgroepen, dan blijken vooral jongeren (18 t/m 34 jaar) eenzamer te zijn geworden door ‘corona’. Bij ouderen (65+ en ook 75+) leidt de coronacrisis het minst vaak tot (grotere) eenzaamheid. Kennelijk slagen ouderen er beter in om in coronatijden hun sociale leven op het oude (al dan niet door hen zelf gewenste) peil te houden.

Vertrouwen in instituties

Vertrouwen in maatschappelijke instellingen en de overheid is een belangrijk voor brede welvaart, het is van essentieel belang voor de sociale samenhang en het functioneren van de samenleving. De Regionale monitor Brede Welvaart laat zien dat 69,5% van de Nederlanders vertrouwen heeft in de tweede kamer, politie en rechters (percentage is een gemiddelde van de drie genoemde instituten). In Groningen ligt dit met 67,2% iets lager. Sinds 2012 is het vertrouwen toegenomen van 55,2% in 2012 naar 67,2% in 2020, waarbij we een grote inhaalslag zien van 2019 naar 2020. Gedurende het eerste jaar van de coronapandemie was er landelijk een wisselt en geleidelijk dalend vertrouwen in de aanpak van de overheid (RIVM). Het is aannemelijk dat het vertrouwen in het coronabeleid het vertrouwen in de overheid in het algemeen sterk beïnvloed. Het moment van uitvragen kan daarom veel invloed hebben op de resultaten, waardoor we de sterk positieve ontwikkeling van 2019 naar 2020 met voorzichtigheid moeten interpreteren.

>

Weinig vertrouwen in instituties die zich bezighouden met schade en versterking

Het vertrouwen van Groningers in instituties heeft een flinke knauw opgelopen door de aardbevingen als gevolg van de gaswinning. In onderzoek van Gronings Perspectief onder het Groninger Panel zien we een gemiddeld laag vertrouwen in instituties die zich bezighouden met de schadeafhandeling (IMG) en de versterkingsoperatie (NCG). Nog minder vertrouwen hebben Groningers in de NAM. De ondervraagde Groningers hebben het meeste vertrouwen in de brandweer/ veiligheidsregio, gevolgd door de verschillende lagen van de overheid. De onderzoekers van Gronings Perspectief concluderen dat er nog veel werk nodig is om het vertrouwen te herstellen, met name gericht op de zeer kwetsbare groepen, zoals bewoners met langdurige schade en ouderen in de versterkingsoperatie (Stroebe et al., 2021).

Vertrouwen in anderen

Vertrouwen in elkaar is belangrijk voor welzijn en de sociale cohesie. Vertrouwen is belangrijk om prettig te leven, maar ook vanuit de samenleving gedacht is vertrouwen belangrijk om voor de onderlinge samenwerking en hulpbereidheid. Het vertrouwen in anderen ligt in Groningen iets lager dan het vertrouwen in instituties. In 2020 gaf 62,8% dat andere mensen over het algemeen te vertrouwen zijn. De provincie staat daarmee in de middenmoot in de ranglijst. Het vertrouwen in anderen is de afgelopen jaren licht toegenomen (57,7% in 2012).

Mantelzorg

Mantelzorgers geven onbetaalde en vaak langdurige zorg aan naasten. In 2020 gaf 12,2% van de Groningers mantelzorg. Zij gaven gemiddelde 12,1 uur per week mantelzorg. Dit is vergelijkbaar met het Nederlandse gemiddelde van 11,6 uur. Toch voelen Groningse mantelzorgers zich minder vaak zwaar belast door hun mantelzorgtaken. Het percentage mantelzorgers dat aangeeft zich tamelijk zwaar belast tot overbelast te voelen ligt in bijna alle Groningse gemeenten beneden het Nederlandse gemiddelde van 13,5%. Binnen de provincie zijn er voornamelijk verschillen in het aantal uur dat per week mantelzorg wordt geven In de gemeente Stadskanaal geven mantelzorgers aanzienlijk meer uren zorg per week dan het gemiddelde (18,8 uur).

Vrijwilligerswerk

Hoeveel mensen actief zijn als vrijwilliger is een belangrijke indicator van de sociale samenhang en voor de brede welvaart. Vrijwilligerswerk zorgt ervoor dat veel mensen de hulp en ondersteuning kunnen krijgen die ze nodig hebben. Daarnaast geeft het doen van vrijwilligerswerk ook veel voldoening en een gevoel van deelnemen aan de samenleving. De verwachting is dat vrijwilligerswerk in de toekomst nog belangrijker wordt door vergrijzing en overheidsbeleid.

In de provincie Groningen deed in 2020 iets minder dan de helft van de mensen vrijwilligerswerk (46%). Hiermee staat Groningen in de middenmoot van alle provincies. Wel is dit percentage vanaf 2012 gedaald, in 2012 was dit nog 53%. In Midden- en West Groningse gemeenten is de vrijwilligersgraad het hoogst, en het laagst is deze in Oldambt, waar 33% van de inwoners ouder dan 15 jaar vrijwilligerswerk doet. Ook veel vrijwilligerswerk kon niet doorgaan door de coronamaatregelen. De vraag is of dit de scherpe daling ten opzichte van 2019 volledig verklaart.

Van de leden van het Groninger Panel deed in 2017 43% vrijwilligerswerk. Omgerekend naar de totale Groningse bevolking zijn het ruim 205 duizend personen die vrijwillig actief zijn. Ongeveer een kwart van de panelleden had in 2017 nog nooit vrijwilligerswerk gedaan. De inzet van vrijwilligers is bovengemiddeld onder 65-74 jarigen en onder inwoners van het platteland. Ook valt op uit de data van het Groninger Panel dat het overgrote deel van de vrijwilligers een hoog opleidingsniveau heeft (60%). Als we kijken naar de sectoren waarin vrijwilligerswerk wordt gedaan dan zien we dat de meeste vrijwilligers zich inzetten voor een sportvereniging of de kerk/moskee/levensbeschouwelijke groepering. Groningers doen het minst vaak vrijwilligerswerk bij vakbonden en organisaties op het gebied van wonen en huurdersbelangen.

Meer Groningers denken en praten actief mee over plannen voor hun directe woonomgeving

Overheden vinden het van belang dat inwoners betrokken worden bij gemeentelijk beleid, en bieden steeds meer ruimte aan inwoners om met eigen ideeën en initiatieven te komen om de eigen woonomgeving te verbeteren. We zien in Groningen een toename van het aandeel inwoners dat actief meedenkt of meepraat over plannen voor hun directe woonomgeving (van 31% in 2017 naar 40% in 2018). Vooral oudere leeftijdsgroepen en hoger opgeleiden denken en praten vaker actief mee over plannen voor de buurt. Dit komt minder voor onder jongvolwassenen, lager opgeleiden en de lagere inkomensgroepen.

Van alle Groningers geeft circa twee derde aan dat zij het belangrijk vinden om inspraak en zeggenschap te hebben bij plannen voor hun dorp of wijk.  De manier waarop de meeste panelleden betrokken willen worden is door informatie te ontvangen over plannen voor hun dorp of wijk en daarbij in de planvorming mee te kunnen meedenken (54%). Een kwart van de panelleden neemt genoegen met alleen informatie. De behoefte om alleen geïnformeerd te worden is wat hoger onder Jongvolwassenen en 75-plussers, lager opgeleiden en panelleden met een lager inkomen. Zij hebben minder behoefte aan het (financieel) mee beslissen.

Een veranderde samenleving, waarin inwoners meer invloed willen en zelf zaken willen oppakken die betrekking hebben op hun leefomgeving (straat, wijk, buurt of dorp), vraagt om een overheid die dit samenspel tussen inwoners, politiek en openbaar bestuur goed kan faciliteren. Actuele maatschappelijke opgaven als de energietransitie, vergrijzing, implementatie van de Omgevingswet of bijvoorbeeld de krapte op de woningmarkt, vergroten de noodzaak tot het verdiepen en verbreden van de kennis om dit samenspel vorm te geven.

Verantwoording en publicaties

Indicatoren thema Samenleving – monitor Brede Welvaart Groningen

Om zicht te krijgen op de sociale samenhang bestaat het thema samenleving in de Regionale Monitor Brede Welvaart (RMBW) van CBS uit vier indicatoren, namelijk contact met familie, vrienden of buren, vertrouwen in instituties en in mensen onderling en vrijwilligerswerk. We vullen deze indicatoren aan met regionale inzichten vanuit onderzoeken onder het Groninger Panel. In het bijzonder splitsen we het vertrouwen in instituties uit voor in Groningen relevante instellingen zoals IMG en NCG en voegen we de kwalitatieve waardering van Groningers voor hun sociale contacten toe. Ook bieden we inzicht in eenzaamheid op basis van de GGD Gezondheidsmonitor volwassenen en ouderen.

Gerelateerde publicaties

Nulmeting Nationaal Programma Groningen, 2012 (PDF)

Gevolgen van de coronacrisis voor het leven in de provincie Groningen, 2021 (PDF)

De rol van binnenlandse verhuizingen in groeiende inkomensverschillen tussen gebieden binnen Noord-Nederland, 2020 (PDF)

Clientervaringsonderzoek Groningen en Drenthe, 2017 (PDF)

Feitenblad Clientervaring WMO, 2017 (PDF)

Sociale veerkracht, 2017 (PDF)

 

 

Medewerker

Femke de Haan

onderzoeker

Delen via social media

Delen via social media

Betrokken medewerkers

Femke de Haan

onderzoeker

  • Mail
  • LinkedIn
  • Twitter

Marja Janssens

onderzoeker-adviseur

  • Mail
  • LinkedIn
  • Twitter

Simone Barends

adviseur/onderzoeker

  • Mail
  • LinkedIn

Meer weten?

Neem contact op met één van de betrokken medewerkers

Gerelateerd nieuws

Brede Welvaart

Doe mee met de testfase maatschappelijke waarde!

Brede Welvaart

Naar een Nationaal Netwerk Brede Welvaart: eerste stappen gezet in Vlissingen

Brede Welvaart

Brede welvaart hoog op de agenda Groninger gemeenten?

Na de gemeenteraadsverkiezingen van 16 maart j.l. worden er in gemeenten in Groningen weer nieuwe coalities en colleges gevormd. Een mooie kans om Brede Welvaart op de agenda te zetten en concrete stappen te zetten naar de uitvoering. De gemeente kan namelijk de komende jaren echt het verschil helpen maken in de kwaliteit van leven én de leefomgev

Brede Welvaart

Eerste cijfers Sport en Bewegen in Groningen

Sport en Bewegen staat hoog op de politieke agenda in Groningen en in de landelijke politiek. De samenleving is sterk in ontwikkeling en dit raakt natuurlijk ook de sport in Groningen. Vergrijzing, ontgroening, verstedelijking, technologische ontwikkelingen, digitalisering, globalisering en klimaatvraagstukken beïnvloeden hoe er naar sport gekeken

Brede Welvaart

Brede welvaart in 'the spotlight' bij de provincie Groningen

De week van 14-18 maart was tot de ‘Week van de Leefbaarheid en Brede Welvaart’ gedoopt in het provinciehuis Groningen. De hele week waren er activiteiten rondom het thema, georganiseerd door het uitvoeringsprogramma Leefbaarheid in samenwerking met Sociaal Planbureau Groningen. Veel van de activiteiten zijn terug te kijken, luisteren of lezen

Publicaties

Armoede

Rapport Zoektocht naar Zekerheid

Aardbevingen

Feitenblad Het Hogeland, De stem van de inwoners, gemeenteraadsverkiezingen 2022

Aardbevingen

Monitor 2021 - Structurele monitoring Nationaal Programma Groningen